Manatal Mahabharat

पुस्तकाविषयी

“मनातलं महाभारत” हे महाभारतातील व्यक्तिरेखा आणि प्रसंगांकडे आधुनिक माणसाच्या आयुष्याच्या संदर्भातून पाहणारं चिंतनशील पुस्तक आहे. या पुस्तकात महाभारताची कथा पुन्हा सांगण्यापेक्षा, त्या कथेत दडलेले मानवी स्वभाव, नात्यांमधले संघर्ष, अहंकार, प्रेम, स्वाभिमान, भीती, स्वीकार, क्षमा, निर्णय आणि स्वतःला शोधण्याचा प्रवास यांचा वेध घेतला आहे.

अर्जुनाचा संभ्रम, कर्णाची स्वीकाराची भूक, दुर्योधनाचा अहंकार, द्रौपदीचा स्वाभिमान, भीष्मांचं मौन, गांधारीची डोळ्यांवरील पट्टी, एकलव्याची जिद्द आणि कृष्णाचा विवेकपूर्ण आवाज—या प्रत्येक व्यक्तिरेखेतून आजच्या माणसाच्या आयुष्यातील एखादा चेहरा शोधण्याचा प्रयत्न या पुस्तकात केला आहे.

हे पुस्तक वाचताना वाचकाला महाभारत केवळ इतिहास किंवा पुराणकथा म्हणून दिसत नाही; ते त्याच्या स्वतःच्या आयुष्याचा आरसा बनतं. आपल्या नात्यांमध्ये, निर्णयांमध्ये, संघर्षांमध्ये आणि मनात सुरू असलेल्या अदृश्य युद्धांमध्ये महाभारत कसं जिवंत आहे, याचा हा अंतर्मुख प्रवास आहे.

“मनातलं महाभारत” शेवटी एका प्रश्नापाशी आणून उभं राहतं—कुरुक्षेत्र बाहेर कुठे आहे, की ते आपल्या मनातच आहे?

“भगवद्गीता — (सर्वाधिक सोप्या भाषेत)” हे पुस्तक भगवद्गीतेतील अठरा अध्याय आणि श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेला जीवनदृष्टीचा संदेश अगदी सहज, सोप्या आणि रोजच्या आयुष्याशी जोडलेल्या भाषेत समजून घेण्याचा प्रयत्न आहे.

भगवद्गीता म्हटलं की अनेकांना संस्कृत श्लोक, कठीण तत्त्वज्ञान आणि अध्यात्मिक संकल्पना आठवतात. त्यामुळे गीता वाचायची इच्छा असूनही ती समजेल का, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात असतो. याच अडचणीवर मात करण्यासाठी या पुस्तकात गीतेतील विचार शक्य तितक्या सोप्या पद्धतीने मांडले आहेत.

कुरुक्षेत्रावर अर्जुनासमोर उभा राहिलेला प्रश्न केवळ युद्धाचा नव्हता—तो कर्तव्याचा, निर्णयाचा, भीतीचा, मोहाचा आणि स्वतःला समजून घेण्याचा प्रश्न होता. म्हणून अर्जुनाचा संभ्रम आजच्या माणसालाही आपला वाटतो. नात्यांमध्ये अडकलेला माणूस, अपयशाने खचलेला माणूस, निर्णय घेण्याच्या क्षणी गोंधळलेला माणूस, यशाच्या मागे धावताना स्वतःला हरवणारा माणूस—प्रत्येकाला गीतेत कुठेतरी स्वतःचा प्रश्न दिसतो.

या पुस्तकात कर्मयोग, ज्ञानयोग, भक्तियोग, समत्व, आत्मसंयम, स्वधर्म, त्याग, श्रद्धा, गुण, अहंकार आणि मोक्ष यांसारख्या गीतेतील महत्त्वाच्या विचारांकडे आजच्या जीवनाच्या संदर्भातून पाहण्याचा प्रयत्न केला आहे. गीतेचा अर्थ केवळ शब्दांमध्ये न ठेवता, तो आपल्या नात्यांमध्ये, निर्णयांमध्ये, संघर्षांमध्ये आणि मनातल्या द्वंद्वांमध्ये कसा अनुभवता येतो, हे समजावून सांगण्याचा प्रयत्न या लेखनातून केला आहे.

“मनातलं महाभारत” या नावाने इन्स्टाग्रामवर केलेल्या लेखनाला वाचकांनी दिलेल्या प्रचंड प्रतिसादातून या पुस्तकाचा विचारप्रवास पुढे आला. या लेखनामागे तीन वर्षांचा अभ्यास, संशोधन, चिंतन आणि सातत्याची मेहनत आहे. भगवद्गीतेकडे एका नव्या, पण सर्वसामान्य माणसाला समजेल अशा दृष्टिकोनातून पाहण्याचा हा प्रयत्न आहे.

हे पुस्तक गीतेची जागा घेण्यासाठी नाही; गीता समजून घेण्यासाठी आहे. हे पुस्तक मोठमोठे उपदेश देण्यासाठी नाही; आपल्याला स्वतःला काही प्रश्न विचारायला लावण्यासाठी आहे.

कदाचित हे पुस्तक वाचताना तुम्हाला अर्जुनाचा संभ्रम तुमच्यात दिसेल, कृष्णाचा एखादा विचार तुमच्या एखाद्या प्रश्नाचं उत्तर देईल आणि एखाद्या कठीण प्रसंगी गीतेतील एखादी शिकवण तुमच्या मनाला आधार देईल.

कारण गीता केवळ वाचायची नसते… ती आपल्या आयुष्यात उतरवायची असते.

आणि कदाचित म्हणूनच— कुरुक्षेत्रावर कृष्ण अर्जुनाशी बोलत होते; आज तीच गीता आपल्या मनाशी बोलते.

400 पानाचे महाभारत आणि चेहऱ्यामागील कुरुक्षेत्र, हॆ महाभारतातील व्यक्तीरेखांचं सविस्तर, सलग आणि पुस्तकासारखं लेखन आहे. फक्त “अमुक कोण होता?” अशी माहिती देणारा संदर्भग्रंथ नाही. प्रत्येक पात्राच्या जन्मापासून त्याच्या आयुष्यातील महत्त्वाच्या घटना, नाती, स्वभाव, निर्णय, संघर्ष, चुका, त्यामागची कारणं आणि महाभारतातील त्याची भूमिका समजून घेण्याचा प्रयत्न आपण करत आहोत.

पात्रावर भरपूर माहिती देऊन त्यानंतर पुढचं पात्र, अशा पद्धतीने पुस्तक पुढे जाणार आहे. कर्ण, कुंती, अधिरथ, राधा, दुर्योधन, अर्जुन, कृष्ण, इंद्र, परशुराम, शल्य, भीष्म, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, द्रौपदी, तिचं कुटुंब, तिचे पाच पुत्र, अभिमन्यू, उत्तरा, परीक्षित, घटोत्कच, हिडिंबा, यादव घराणं, कौरव आणि इतर अनेक पात्रांवर आपण सविस्तर लिहिलं आहे.

विशेष म्हणजे एका पात्राला समजून घेण्यासाठी त्याच्याशी जोडलेली इतर पात्रंही समजावून सांगायची, ही या पुस्तकाची पद्धत आहे. उदाहरणार्थ कर्ण म्हणजे फक्त कर्ण नाही त्याच्यासोबत कुंती, सूर्य, अधिरथ, राधा, दुर्योधन, अर्जुन, कृष्ण, परशुराम, इंद्र, शल्य आणि त्याची मुलं आली की कर्णाचं संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व उभं राहतं.

म्हणून या पुस्तकाचा केंद्रबिंदू “महाभारतात काय घडलं?” एवढाच नाही, तर “हे का घडलं आणि या माणसांनी असे निर्णय का घेतले?” हा आहे. आणि आपण ज्या नावाचा विचार करत होतो “महाभारत : चेहऱ्यांमागची माणसं”—त्यात पुस्तकाचा नेमका गाभा आहे. महाभारतातील मोठी नावं आपण सगळ्यांनी ऐकली आहेत; पण त्या नावांमागचा माणूस आपण किती समजून घेतला आहे, हा या पुस्तकाचा प्रश्न आहे.

म्हणजे हे महाभारताची पुनर्कथा नसून, महाभारतातील माणसांना समजून घेण्याचा प्रयत्न आहे. आणि म्हणूनच हे पुस्तक माहिती देऊन संपणार नाही; प्रत्येक व्यक्तीरेखेनंतर वाचकाला त्या पात्राकडे पुन्हा नव्याने पाहायला लावणं हा त्याचा उद्देश आहे.

आपण राधेला आजपर्यंत कुठे पाहिलं? कृष्णाच्या शेजारी? त्याच्या नावाच्या आधी? त्याच्या नावाच्या नंतर? की एका अशा स्त्रीच्या रूपात, जिला प्रेम मिळालं नाही म्हणून ती आयुष्यभर विरहात जळत राहिली? पण जर राधेची कथा तिथेच संपत नसेल तर? जर कृष्णाच्या जाण्यानंतर तिच्या आयुष्यातली खरी कथा सुरू झाली असेल तर? जर राधा आयुष्यभर कृष्णाची वाट पाहत बसलीच नसेल तर? आणि जर आपण शतकानुशतकं ज्या राधेला ओळखतो, ती राधा तिच्या स्वतःच्या आयुष्यातील राधा नसून भक्ती, काव्य, लोकस्मृती आणि काळाने घडवलेली राधा असेल तर? ‘राधा’ ही कादंबरी याच प्रश्नापासून सुरू होते. ब्रजमध्ये कृष्णाला भेटलेली एक मुलगी पुढे कृष्णाच्या कथेत कुठेतरी हरवून जाते; कृष्ण मथुरेला जातो, द्वारकेला पोहोचतो, यादवांच्या राजकारणात उतरतो, पांडवांच्या आयुष्यात येतो, द्रौपदीचा सखा होतो, कुरुक्षेत्रावर उभा राहतो आणि पुढे देव बनतो; पण त्या सगळ्या काळात राधेचं काय होतं? ज्या स्त्रीने कृष्णाला त्याच्या देवत्वापूर्वी पाहिलं,

तिच्या मनात कृष्ण राजा झाल्यावर काय उरलं? त्याच्या आयुष्यात रुक्मिणी आली तेव्हा राधेने स्वतःला कुठे ठेवलं? कुरुक्षेत्रावर हजारो माणसं लढत असताना ब्रजमध्ये राहिलेल्या एका स्त्रीच्या मनात कोणतं युद्ध सुरू होतं? आणि सर्वांत मोठा प्रश्न—कृष्ण तिच्या आयुष्यातून निघून गेल्यानंतर राधा स्वतःच्या आयुष्यात राहिली तरी कशी? ही केवळ राधा-कृष्णाची प्रेमकथा नाही. ही त्या क्षणाची कथा आहे, जेव्हा एका स्त्रीला जाणवतं की ज्या माणसावर तिने सर्वस्वाने प्रेम केलं, तो तिचं सर्वस्व असण्याची गरज नाही. ही प्रतीक्षेपासून स्वीकारापर्यंतची, प्रेमापासून आत्मभानापर्यंतची आणि कृष्णापासून स्वतःपर्यंत पोहोचणारी यात्रा आहे. या कादंबरीत कृष्ण आहे, पण ही कृष्णाची कादंबरी नाही. महाभारत आहे, पण ही महाभारताची पुनर्कथा नाही. इथे इतिहास जिथे थांबतो, तिथे साहित्य प्रश्न विचारतं; पुराण जिथे अनेक शक्यता ठेवतं, तिथे मानवी मनाचा शोध सुरू होतो. राधेच्या नावाभोवती निर्माण झालेल्या भक्तीपरंपरेचा, तिच्या साहित्यिक प्रवासाचा आणि तिच्या मानवी शक्यतेचा मागोवा घेत ही कथा एका अशा राधेला समोर आणते, जिला आपण कदाचित कधीच या नजरेने पाहिलं नाही. सुरुवातीला ती कृष्णाला शोधते. नंतर कृष्णाच्या आठवणीला. मग स्वतःच्या हरवलेल्या आयुष्याला.

आणि शेवटी तिला जाणवतं—ज्याला ती आयुष्यभर शोधत होती, तो कृष्ण नव्हता; ती स्वतः होती. कृष्णाने तिला प्रेम दिलं असेल, विरह दिला असेल, आठवण दिली असेल; पण राधेने त्या सगळ्यांतून स्वतःला घडवलं. म्हणून या पुस्तकाच्या शेवटी वाचकाला कृष्णाबद्दल नवीन प्रश्न पडणार नाहीत; त्याला स्वतःबद्दल प्रश्न पडतील. आपल्या आयुष्यातही कुणीतरी असा आहे का, ज्याच्या जाण्याला आपण आपल्या आयुष्याचा शेवट समजतो? कुणाच्या नावाशी आपण स्वतःची ओळख बांधली आहे का? एखादं नातं संपल्यानंतर आपण त्या व्यक्तीला गमावतो की स्वतःलाच? ‘राधा’ वाचताना तुम्ही कृष्णाची वाट पाहणारी राधा वाचणार नाही; तुम्ही कृष्णाच्या पलीकडे स्वतःला शोधणारी राधा वाचणार आहात. कदाचित पुस्तक बंद केल्यानंतर तुमच्या मनातही एकच प्रश्न उरेल—“माझ्या आयुष्यातला कृष्ण कोण आहे… आणि त्याच्या पलीकडे उरणारा मी कोण?” कारण राधेची खरी कथा कृष्णाला मिळण्यात नव्हती. तिची खरी कथा होती—कृष्णाला गमावल्यानंतरही स्वतःला न गमावण्यात.

आधुनिक महाभारत हे महाभारताची पुनर्कथा सांगणारं किंवा केवळ पौराणिक घटनांचं वर्णन करणारं पुस्तक नाही. हे महाभारताच्या कथा, व्यक्तिरेखा, नाती, संघर्ष आणि निर्णयांकडे आजच्या काळाच्या नजरेतून पाहणारं पुस्तक आहे. हजारो वर्षांपूर्वीच्या कुरुक्षेत्रातील युद्धाला आजच्या समाजाशी, माणसाच्या आयुष्याशी आणि त्याच्या मनात सुरू असलेल्या संघर्षांशी जोडण्याचा हा प्रयत्न आहे. महाभारतातील अर्जुनाचा संभ्रम, कर्णाची ओळख आणि स्वीकारासाठीची धडपड, द्रौपदीचा स्वाभिमान, दुर्योधनाचा अहंकार, भीष्मांचं मौन, कृष्णाचा विवेक, कुंतीची घुसमट किंवा एकलव्याची जिद्द—या प्रत्येक कथेमागे आजच्या माणसाच्या आयुष्यातील एखादा प्रश्न, एखादं नातं किंवा एखादा संघर्ष दडलेला आहे. त्यामुळे या पुस्तकात महाभारत केवळ भूतकाळ म्हणून उभं राहत नाही; ते वर्तमानात येतं. सत्ता, राजकारण, प्रेम, मैत्री, कुटुंब, मत्सर, अहंकार, स्वाभिमान, अन्याय, संघर्ष, निर्णय आणि माणसाच्या नैतिक द्वंद्वांकडे महाभारताच्या आरशातून पाहण्याचा हा प्रयत्न आहे. कुरुक्षेत्र आता केवळ हस्तिनापूरच्या बाहेर नाही; ते आपल्या घरात, आपल्या नात्यांमध्ये, आपल्या निर्णयांमध्ये आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे आपल्या मनात उभं राहतं. म्हणूनच “आधुनिक महाभारत” हे महाभारताची कथा नव्याने सांगणारं पुस्तक नसून, महाभारत आजही आपल्या आयुष्यात कसं घडतंय हे दाखवणारं पुस्तक आहे.

पुस्तकातील पृष्ठ संख्या- 490

महाभारत आपण अनेकदा वाचलं आहे; भीष्माची प्रतिज्ञा, कर्णाचा पराक्रम, अर्जुनाचं गांडीव, कृष्णाची गीता, दुर्योधनाचा हट्ट आणि कुरुक्षेत्राचं युद्ध आपल्याला चांगलंच माहीत आहे. पण या सगळ्या कथांच्या मागे उभ्या असलेल्या स्त्रियांना आपण खरंच कधी समजून घेतलं आहे का? गंगेने स्वतःच्या मुलांना नदीत का सोडलं असेल? कुंतीने कर्णाला जन्म देऊनही त्याला स्वतःपासून दूर का केलं आणि त्या एका निर्णयाची वेदना तिने आयुष्यभर कशी वाहिली असेल? गांधारीने डोळ्यांवर पट्टी बांधली, पण तिच्या मनाला खरंच अंधत्व आलं होतं का? द्रौपदीला पाच पती मिळाले, पण तिच्या स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय तिचे किती होते? राधेने कर्णाला जन्म दिला नव्हता, तरी त्याच्या आयुष्यातील खरं मातृत्व तिनेच का जगलं? माधवीच्या शरीराचा पुरुषांच्या ध्येयांसाठी वापर झाला, पण तिच्या मनाची किंमत कुणी मोजली? रुक्मिणीने स्वतःच्या विवाहाचा निर्णय घेतला, तर त्या निर्णयामागे तिचं धैर्य किती होतं? लोपामुद्रेने आपल्या पतीसमोर स्वतःच्या इच्छा स्पष्टपणे मांडल्या, तर हजारो वर्षांपूर्वी एका स्त्रीने स्वतःच्या आवाजाला एवढं महत्त्व कसं दिलं? आणि अरुंधतीला ‘आदर्श स्त्री’ बनवताना आपण तिच्या माणूसपणाला कुठेतरी विसरून तर गेलो नाही ना? ‘महाभारतातील स्त्रिया’ हे पुस्तक या प्रश्नांची केवळ उत्तरे देत नाही; ते महाभारताकडे पुन्हा पाहण्याची तुमची दृष्टी बदलण्याचा प्रयत्न करते.

गंगा, सत्यवती, अंबा, अंबिका, अंबालिका, कुंती, माद्री, गांधारी, द्रौपदी, सुभद्रा, उलूपी, चित्रांगदा, हिडिंबा, देवयानी, शर्मिष्ठा, शकुंतला, उत्तरा, कृपी, रुक्मिणी, जांबवती, सत्यभामा, माधवी, लोपामुद्रा, अरुंधती, शची आणि अशा अनेक स्त्रियांच्या कथा या पुस्तकात त्यांच्या नात्यांपुरत्या मर्यादित न ठेवता त्यांच्या मनाच्या, त्यांच्या परिस्थितीच्या आणि त्यांच्या निर्णयांच्या संदर्भात उलगडल्या आहेत. या स्त्रिया कोणाच्या पत्नी होत्या, कोणाच्या माता होत्या किंवा कोणाच्या मुली होत्या एवढ्यावर त्यांची ओळख थांबत नाही; त्यांच्या मनातही भीती होती, प्रेम होतं, महत्त्वाकांक्षा होती, अपराधगंड होता, स्वाभिमान होता, स्वतःसाठी जगण्याची इच्छा होती आणि अनेकदा स्वतःच्या अस्तित्वासाठी लढण्याची गरज होती. काहींनी परिस्थिती स्वीकारली, काहींनी तिच्याशी तडजोड केली, काहींनी तिच्याविरुद्ध आवाज उठवला आणि काहींनी स्वतःच्या आयुष्याचा मार्गच बदलून टाकला. महाभारताच्या रणांगणावर पुरुषांनी शस्त्रं उचलली, पण त्या युद्धाच्या आधी, युद्धाच्या काळात आणि युद्धानंतर या स्त्रियांनी आपल्या मनात जी युद्धं लढली, त्यांची नोंद कुठे आहे? हे पुस्तक त्याच अदृश्य युद्धांचा शोध घेतं. इथे स्त्रियांना देवता बनवण्याचा किंवा दोषी ठरवण्याचा प्रयत्न नाही; त्यांच्या काळाची सामाजिक रचना, कौटुंबिक बंधनं, राजकीय परिस्थिती आणि मानवी मन यांच्यामध्ये त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न आहे. हे पुस्तक वाचताना कदाचित तुम्हाला काही स्त्रियांवर राग येईल, काहींची वेदना जाणवेल, काहींचे निर्णय चुकीचे वाटतील आणि काही स्त्रियांबद्दलची तुमची वर्षानुवर्षांची समजच बदलून जाईल. कारण महाभारताच्या कथा आपण अनेकदा पुरुषांच्या डोळ्यांनी वाचल्या आहेत; या पुस्तकातून त्या स्त्रियांच्या डोळ्यांनी वाचण्याचा प्रयत्न केला आहे. आणि कदाचित शेवटचं पान उलटताना तुमच्या मनात एकच प्रश्न उरेल—महाभारत आपण इतकी वर्षे वाचत आलो, पण त्यातल्या स्त्रिया आपण खरंच कधी वाचल्या होत्या का?

शकुनीचा फासे होता, दुर्योधनाची महत्त्वाकांक्षा होती, धृतराष्ट्राची सत्ता व पुत्रमोहाची कमजोरी होती; पण या सगळ्यांच्या आधी कौरवांच्या राजकारणाला कपटाची दिशा देणारा एक चेहरा होता—कणिक. महाभारताच्या कथेत शकुनी आणि दुर्योधन जितके ठळकपणे दिसतात, तितकाच कणिक मात्र पडद्यामागे राहतो. म्हणूनच त्याचं महत्त्व अधिक गूढ होतं. कणिकाने धृतराष्ट्राला दिलेला राजकीय सल्ला हा केवळ एका राजाचा सल्ला नव्हता; तो शत्रूला ओळखण्याची, त्याची कमजोरी शोधण्याची, त्याला वाढू न देण्याची आणि आवश्यक असेल तर कपटाचा आधार घेण्याची एक संपूर्ण राजकीय मानसिकता होती. पुढे कौरवांच्या राजकारणात जी संशयाची, कटाची आणि प्रतिस्पर्ध्याला संपवण्याची प्रवृत्ती दिसते, तिच्या मुळाशी कणिकाचा विचार किती खोलवर गेला होता, हा या पुस्तकाचा मुख्य शोध आहे. शकुनीने डाव खेळला, दुर्योधनाने महत्त्वाकांक्षा प्रत्यक्षात आणली, धृतराष्ट्राने अनेकदा त्या राजकारणाला संमती दिली; पण या सगळ्या राजकीय खेळाला विचारांची भाषा देणारा कणिक हा कौरवांच्या कपटाचा Mastermind होता का? ‘कणिकनीती’ याच प्रश्नाला केंद्रस्थानी ठेवून महाभारतातील त्या अदृश्य राजकीय मेंदूचा शोध घेते.