कृष्णानंतरची राधाBest Seller

आपण राधेला आजपर्यंत कुठे पाहिलं? कृष्णाच्या शेजारी? त्याच्या नावाच्या आधी? त्याच्या नावाच्या नंतर? की एका अशा स्त्रीच्या रूपात, जिला प्रेम मिळालं नाही म्हणून ती आयुष्यभर विरहात जळत राहिली? पण जर राधेची कथा तिथेच संपत नसेल तर? जर कृष्णाच्या जाण्यानंतर तिच्या आयुष्यातली खरी कथा सुरू झाली असेल तर? जर राधा आयुष्यभर कृष्णाची वाट पाहत बसलीच नसेल तर? आणि जर आपण शतकानुशतकं ज्या राधेला ओळखतो, ती राधा तिच्या स्वतःच्या आयुष्यातील राधा नसून भक्ती, काव्य, लोकस्मृती आणि काळाने घडवलेली राधा असेल तर? ‘राधा’ ही कादंबरी याच प्रश्नापासून सुरू होते. ब्रजमध्ये कृष्णाला भेटलेली एक मुलगी पुढे कृष्णाच्या कथेत कुठेतरी हरवून जाते; कृष्ण मथुरेला जातो, द्वारकेला पोहोचतो, यादवांच्या राजकारणात उतरतो, पांडवांच्या आयुष्यात येतो, द्रौपदीचा सखा होतो, कुरुक्षेत्रावर उभा राहतो आणि पुढे देव बनतो; पण त्या सगळ्या काळात राधेचं काय होतं? ज्या स्त्रीने कृष्णाला त्याच्या देवत्वापूर्वी पाहिलं,

तिच्या मनात कृष्ण राजा झाल्यावर काय उरलं? त्याच्या आयुष्यात रुक्मिणी आली तेव्हा राधेने स्वतःला कुठे ठेवलं? कुरुक्षेत्रावर हजारो माणसं लढत असताना ब्रजमध्ये राहिलेल्या एका स्त्रीच्या मनात कोणतं युद्ध सुरू होतं? आणि सर्वांत मोठा प्रश्न—कृष्ण तिच्या आयुष्यातून निघून गेल्यानंतर राधा स्वतःच्या आयुष्यात राहिली तरी कशी? ही केवळ राधा-कृष्णाची प्रेमकथा नाही. ही त्या क्षणाची कथा आहे, जेव्हा एका स्त्रीला जाणवतं की ज्या माणसावर तिने सर्वस्वाने प्रेम केलं, तो तिचं सर्वस्व असण्याची गरज नाही. ही प्रतीक्षेपासून स्वीकारापर्यंतची, प्रेमापासून आत्मभानापर्यंतची आणि कृष्णापासून स्वतःपर्यंत पोहोचणारी यात्रा आहे. या कादंबरीत कृष्ण आहे, पण ही कृष्णाची कादंबरी नाही. महाभारत आहे, पण ही महाभारताची पुनर्कथा नाही. इथे इतिहास जिथे थांबतो, तिथे साहित्य प्रश्न विचारतं; पुराण जिथे अनेक शक्यता ठेवतं, तिथे मानवी मनाचा शोध सुरू होतो. राधेच्या नावाभोवती निर्माण झालेल्या भक्तीपरंपरेचा, तिच्या साहित्यिक प्रवासाचा आणि तिच्या मानवी शक्यतेचा मागोवा घेत ही कथा एका अशा राधेला समोर आणते, जिला आपण कदाचित कधीच या नजरेने पाहिलं नाही. सुरुवातीला ती कृष्णाला शोधते. नंतर कृष्णाच्या आठवणीला. मग स्वतःच्या हरवलेल्या आयुष्याला.

आणि शेवटी तिला जाणवतं—ज्याला ती आयुष्यभर शोधत होती, तो कृष्ण नव्हता; ती स्वतः होती. कृष्णाने तिला प्रेम दिलं असेल, विरह दिला असेल, आठवण दिली असेल; पण राधेने त्या सगळ्यांतून स्वतःला घडवलं. म्हणून या पुस्तकाच्या शेवटी वाचकाला कृष्णाबद्दल नवीन प्रश्न पडणार नाहीत; त्याला स्वतःबद्दल प्रश्न पडतील. आपल्या आयुष्यातही कुणीतरी असा आहे का, ज्याच्या जाण्याला आपण आपल्या आयुष्याचा शेवट समजतो? कुणाच्या नावाशी आपण स्वतःची ओळख बांधली आहे का? एखादं नातं संपल्यानंतर आपण त्या व्यक्तीला गमावतो की स्वतःलाच? ‘राधा’ वाचताना तुम्ही कृष्णाची वाट पाहणारी राधा वाचणार नाही; तुम्ही कृष्णाच्या पलीकडे स्वतःला शोधणारी राधा वाचणार आहात. कदाचित पुस्तक बंद केल्यानंतर तुमच्या मनातही एकच प्रश्न उरेल—“माझ्या आयुष्यातला कृष्ण कोण आहे… आणि त्याच्या पलीकडे उरणारा मी कोण?” कारण राधेची खरी कथा कृष्णाला मिळण्यात नव्हती. तिची खरी कथा होती—कृष्णाला गमावल्यानंतरही स्वतःला न गमावण्यात.